English · Nederlands
Noot van de redactie, oktober 2026: geschreven in september 2021, op het hoogtepunt van het debat over coronatoegangsbewijzen en verplichtingen. De WHO beëindigde de mondiale covid-noodtoestand in mei 2023 (bron), het EU digitaal COVID-certificaat verliep die juni (bron), en in Nederland hield de parlementaire enquêtecommissie Corona van mei tot september 2026 openbare verhoren over de aanpak (bron). De vraag uit dit stuk, wanneer handelen en wanneer accepteren, wordt nu achteraf gesteld.
Al ruim voor de pandemie woedde er een cultuuroorlog over waarden. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, gaat het daarbij niet om linkse versus rechtse ideologieën, of progressief versus conservatief. De strijd wordt alleen zo geframed door een toevallige polarisatie in politiek en welvaartsverdeling.
Ik heb het over de spanning tussen twee even waardevolle doelen, zo welsprekend verwoord in het Sereniteitsgebed uit het Twaalf Stappen-programma:
“God, grant me the grace to accept with serenity the things I cannot change, courage to change the things I can, and wisdom to know the difference”
Dit gebed kent impliciet evenveel waarde toe aan het erkennen van fouten, het nemen van verstandige verantwoordelijkheid en het accepteren van de onwrikbare aard van de werkelijkheid (of: de werkelijkheid van de natuur). Het leidt tot twee belangrijke vragen die we onszelf moeten stellen voordat we definitief positie kiezen in een belangrijk en complex vraagstuk: wat is het argument om een fenomeen (of een deel ervan) dat buiten onze macht ligt te accepteren, of er juist verantwoordelijkheid voor te nemen, ongeacht onze rol in het ontstaan ervan?
In ons dagelijks leven lijken we deze logica prima toe te kunnen passen. Je zegt niet tegen een kind dat het zich ‘er maar overheen moet zetten’ als het zich heeft bezeerd door te veel risico te nemen op een skateboard. Het is vrij duidelijk wat hier later van geleerd moet worden en wat er nu gerepareerd moet worden. Hetzelfde geldt voor een kind dat zakt voor een toets waarvoor het niet heeft geleerd. Laten we deze bijna intuïtieve wijsheid nu eens toepassen op een paar grote mondiale twistpunten, goed voor een bijzonder pittig gesprek aan het kerstdiner.
Mondiale jihad
Kunnen we religie “repareren”? Nemen we “eigenaarschap” over de schaduwkant van onze eigen religie en proberen we die actief te hervormen? Accepteren we culturele ontwrichting als gevolg van immigratie? Hoeveel ontwrichting precies? “Repareren” we uitsluiting en tribalisme? Accepteren we terrorisme als een natuurverschijnsel en gaan we onverschrokken eindeloos door met vrijheid als vanouds? Moet onze eigen ongebreidelde liberale vrijheid worden hervormd?
Opwarming van de aarde
Elk tijdperk heeft zijn uitdagingen waar je simpelweg een mening over moet hebben, en dit is er absoluut een van. Of je nu wel of niet thuis bent in de wetenschap, je gelooft óf dat de aarde opwarmt en dat de mens de oorzaak is, óf niet. De normen die bij deze meningen horen zijn vaak impliciet aan elkaar gekoppeld: als de aarde in gevaar is en wij de oorzaak zijn, moeten we het tegen elke prijs oplossen; zo niet, dan zijn we vrijgepleit en hoeven we niet belast of murw gemaakt te worden. Is het redelijk om vanuit angst en gevaar, zelfs tot aan uitsterven toe, te pleiten voor centraal beleid en centrale controle, als we de loop der dingen realistisch gezien niet kunnen veranderen? En tegelijkertijd: is het eerlijk om de wetenschap ter discussie te stellen, twijfel te zaaien over feiten, wanneer de uitkomst wijst op een ongemakkelijke waarheid over noodzakelijke veranderingen in levensstijl en mondiale welvaartsverdeling?
En dan de mondiale pandemie
Terwijl veel mensen dachten dat niets ooit de urgentie en het belang van het klimaat op de politieke agenda kon overtreffen, kwamen daar deze microscopische organismen, al dan niet geholpen door wetenschappers, met een ander plan. Was er ooit een duidelijker geval waarin we allemaal de waarschuwingen ter harte moesten nemen, de zwakkeren moesten beschermen en de vijand moesten bestrijden? Hoe makkelijk werd de link met de Tweede Wereldoorlog gelegd, hoe snel deed iedereen afstand van grondwettelijke rechten voor deze ongekende crisis. Ons onvermogen om rationeel om te gaan met ogenschijnlijk exponentiële fenomenen werd overduidelijk: we waren er niet klaar voor.
Maar betekent dat dat we nu ineens afstand moeten doen van ons verworven recht om ‘te sterven zoals we zelf willen’? Heeft de liberale samenleving niet lang en hard gevochten voor het recht van het individu om persoonlijke keuzes te maken over het eigen lichaam? En wat als de vaccins werken? Zou je dan de zwakkeren vaccineren en de rest van de samenleving weer gewoon haar gang laten gaan? Als ze niet werken, waarom dan überhaupt vaccineren? Als ze niet 100% effectief zijn, waarom dan niet de cijfers modelleren en de verantwoordelijkheid nemen voor harde keuzes over waaraan je mensen ‘toestaat’ te overlijden. Verkeersongelukken? Kanker in stadium IV? Zelfmoord door depressie?
Covid is niet de absolute en unieke ramp die ervan gemaakt wordt, als je die eerlijke vergelijking maakt. En eerlijk gezegd is dat zelfs nooit een centrale beleidsbeslissing geweest. Verzekeraars (en daarmee de hele zorgsector) nemen deze gecalculeerde beslissing al decennia, koel en afstandelijk kijkend naar het ‘aantal verloren gezonde levensjaren’. Niet alle dodelijke ziekten worden gelijk behandeld, en dat is ook nooit zo geweest.
Te midden van alle verwarring over wat feit is en wat propaganda, wat effectief is en wat contraproductief, lijkt de afweging tussen wanneer te handelen en wanneer te accepteren zonder nadenken te zijn overgeslagen.
Misschien is dat fout. Misschien moeten we altijd de verantwoordelijkheid om te handelen afwegen tegen de sereniteit om te accepteren. Misschien moeten we de wijsheid zoeken die in eeuwen ethiek te vinden is, gedestilleerd in grondwetten en internationale verdragen, om het verschil te kennen.
Of hebben we zo’n haast om vooruit te stormen dat we de kern van de vrijheden van onze samenleving riskeren te vernietigen, om maar niet ‘betrapt’ te worden op onze fouten uit het verleden? Om te voorkomen dat de verslaving aan macht ons die weg op drijft, kent het Twaalf Stappen-programma een heel belangrijke eerste regel die onze leiders ter harte zouden moeten nemen: toegeven dat ze beroepsmatig risico lopen en persoonlijk machteloos staan tegenover hun verslaving aan macht.
Wat in 2026 nog steeds geldt
- Kies openlijk wat je wilt veranderen en wat je accepteert. De toets van het Sereniteitsgebed werkt voor elk complex risico, van pandemieën tot klimaat en cyberdreigingen. Zonder die expliciete keuze lijkt elke koerswijziging op een gebroken belofte.
- AI is de volgende test van hetzelfde dilemma. AI wordt opnieuw beschreven als een exponentieel fenomeen, met de roep om zowel verregaande controle als volledige vrijheid. De Europese AI Act, sinds augustus 2024 van kracht, kiest voor een risicogebaseerde aanpak (bron); de vraag uit dit stuk, welke risico’s we kunnen veranderen en welke we moeten accepteren, is de juiste vraag voor elk AI-beleid, publiek of zakelijk.
- Paraatheid wordt geïnstitutionaliseerd. In mei 2025 nam de Wereldgezondheidsvergadering een pandemieakkoord aan (bron). De uitvoering zal laten zien of de verantwoordelijkheid om te handelen kan worden afgewogen tegen grondwettelijke vrijheden, en of leiders de nederigheid bewaren waar de Twaalf Stappen om vragen.